اجرای پروژه خط آهن در آسیای مرکزی: احیای جاده ابریشم
بخش حمل و نقل یکی از شاخص‌های مهم توسعه یافتگی و
از جمله پایه‌های اقتصاد هر کشور محسوب می‌شود و كارشناسان معتقدند حمل و
نقل مي‌تواند توسعه اقتصادي را براي هر كشوري به ارمغان آورد. در این میان
ایجاد خط آهن اولویت خاصی است که همواره مورد توجه دولتها قرار دارد چرا که
این امکان موجب افزایش مبادلات تجاری، رونق گردشگری، توسعه‌ی اقتصادی
خواهد شد.
اتصال خطوط ريلي ايران به كاشگار چين از طريق افغانستان و
تاجيكستان طرحی است که هم اکنون در آسیای مرکزی دنبال می‌شود و سه دولت
ایران،تاجکستان و افغانستان برای اجرای این طرح توافق کرده‌اند و آن را در
دستور کار خود قرار داده اند.
به گزارش خبرگزاری فارس به نقل از
پایگاه اینترنتی آسیا پالس در دیداری که توسط"محمود احمدی نژاد"، "امامعلی
رحمان" رئیسان جمهوری ایران و تاجیکستان و "حامد کرزای" رئیس جمهور
افغانستان حاصل شد با امضای توافق نامه‌ای سه کشور موافقت خود را با احداث
خط راه آهن ایران-تاجیکستان که از افغانستان عبور می‌کند وبه چین می‌رسد
اعلام کردند.
وزير راه و شهرسازي ایران در ديدار با وزير حمل و نقل
و ارتباطات تاجيكستان درتهران، نیز از اتصال خطوط ريلي ايران به كاشگار
چين از طريق افغانستان و تاجيكستان استقبال كرد. در دیدار علي نيكزاد با
نظام حكيم‌اف نتايج انجام مطالعات امكان‌سنجي و توجيه اقتصادي این خط آهن
که توافقنامه مربوط به مطالعات امكان‌سنجي آن در اكتبر سال ۲۰۱۰ به امضاي
طرف‌هاي قرارداد رسيده است پیگیری شد.
طرف ايراني موظف شده بود كه
مطالعات مربوط به امكان‌سنجي اين پروژه ريلي را در مدت هشت ماه به اتمام
برساند ، ایران حدود ۱ میلیون دلار به عنوان کمک مالی برای انجام مطالعات
امکان سنجی احداث این خط آهن در کشور تاجیکستان اختصاص است اين پروژه شامل
احداث ۱۶ كيلومتر تونل و ۴۷ پل بوده و پيچيده‌ترين بخش از اين خط ريلي که
از شهر وحدت تا شهر كرميك (در مرز قرقيزستان) ادامه دارد، ۲۷۰ كيلومتر است.
براي
احداث هر يك كيلومتر از اين بخش از خط آهن حدود ۸ تا ۱۰ ميليون دلار
اعتبار مورد نياز است. طول مسير خطوط راه آهني كه قرار است ميان ايران،
افغانستان و تاجيكستان احداث و از اين طريق با راهآهن قرقيزستان و چين
متصل شود، ۲ هزار ۲۶۰ كيلومتر بوده و بر اساس محاسبات مقدماتي، هزينه احداث
آن ۳ ميليارد و ۲۰۰ ميليون دلار برآورد شده که نشان دهنده عظمت این پروژه
است موضوعی که در این‌جا مطرح می‌شود این است که تحقق و اجرای این پروژه‌ی
بزرگ تا چه حد ضرورت دارد و امکان‌پذیر است، چه تحولی در اقتصاد و روابط
کشورهای منطقه ایجاد می‌کند؟ و آیا اجرای آن از لحاظ سیاسی قابل تامل است
یا خیر؟
پروژه های اجرا شده خطوط راه آهن: طی
سالهای اخیر چندین طرح خط آهن برای ترانزیت بار و کالا بین کشورهای آسیای
مرکزی از جمله ایران به اجرا درآمده و نتایج قابل محسوسی در منطقه به جای
گذاشته است یکی از این طرح‌ها، راهآهن ایران بود که در سال ۱۳۷۵ در منطقه
سرخس به ترکمنستان و از آنجا به آسیای میانه وصل و موجب شد ایران بتواند
نبض حمل و نقل زمینی آسیای مرکزی را به راه اندازد.
همچنین با
افتتاح راهآهن بافق به مشهد به طول حدود هزار کیلومتر در سال ۱۳۸۴، موجب
شد در عمل آسیای میانه هشتصد کیلومتر به خلیج فارس نزدیکتر شود. این خط آهن
برای اقتصادی کردن مسیر ۲۴۴۰ کیلومتری خط آهن بندرعباس – تهران – سرخس به
آسیای میانه نقش کلیدی داشت و افزایش امکان ارتباط نزدیک با جمهوری‌های
آسیای میانه با آبهای آزاد و کاهش هزینه حمل و نقل را فراهم ساخت خطوط ریلی
میان ایران - تركمنستان و قزاقستان نیزاز پروژه‌های مهم راهآهن سه كشور
مذکور محسوب می‌شود که امكان اتصال آسیای میانه به آبهای گرم خلیج فارس را
فراهم می‌سازد. {۱}
همكاری مشترك ایران، تركمنستان و قزاقستان در
پروژه احداث راه آهن گرگان- اینچه برون- اترك- بركت- اوزن در واقع نقش
عمده‌ای در رشد مبادلات تجاری این كشورها خواهد داشت، براساس برنامه
زمان‌بندی شده، این پروژه تا شهریورماه ۱۳۹۱ به بهره‌برداری می‌رسد و موجب
می‌شود جمهوری اسلامی ایران در مسیر حمل كالاهای ترانزیتی قزاقستان و
تركمنستان قرار گیرد .{۲}
همچنین از آنجا که ایران از طريق راه آهن
رشت - انزلي - آستارا به آذربايجان و از طريق راهآهن خواف-هرات به
افغانستان نیز متصل مي‌شود موقعیت مناسبی از لحاظ ارتباط با کشورهای منطقه
از طریق خطوط ریلی دارد اما لزوم اجرای طرح دیگر به نظر می‌رسد از لحاظ
اقتصادی و سیاسی برای ایران و از جمله کشورهای منطقه مزیتی دیگری در پی
داشته باشد.
مزیت‌های خط آهن ایران تاجکستان و چین تلاش
جهت اجرای طرح اتصال راهآهن ايران به چين از مسير افغانستان و تاجيكستان
جهت کاهش مشکلات صادرکنندگان ایرانی، کاهش ریسک تجاری صادرات کالاهای
ایرانی به کشورهای آسیای مرکزی، افزایش حجم ترانزیت کشور و رهایی از انحصار
ترانزیت در منطقه آسیای مرکزی است بر این اساس وزارت راه وشهرسازی ایران
براي ترانزيت محمولاتي كه از تاجيكستان ترانزيت مي‌شود تخفيف ۳۶ درصدي از
طريق راهآهن و تخفيف ۵۰ درصدي در بنادر ايران در نظر گرفته است.
كوتاهي
مسير اتصال خطوط ريلي ايران به كاشگار چين از طريق افغانستان و تاجيكستان
مزیت دیگری است که به واسطه آن براي حمل ونقل منابع نفت و گاز و معادن
موجود در تاجيكستان مي‌توان از اين خط ريلي استفاده و اين منابع را فعال
كرد.
در هر صورت اتصال راهآهن ايران به چين از مسير افغانستان و
تاجيكستان موجب دسترسي تاجيكستان و قرقيزستان با مسافت كمتر (نسبت به مسير
سرخس) به سمت ايران، خليج فارس و خاورميانه مي‌گردد و اجرای اين طرح موجب
می‌شود به مسير داخلی كشور ازبكستان نیازی نباشد چرا كه بخاطر اختلافات
مستمر سياسي بين ازبكستان با كشورهاي آسياي مرکزی این کشورگاهی اوقات مانع
از ارسال کالاهایی شده که توسط ایران برای تجهیزات مورد نیاز پروژه احداث
سد و نیروگاه برقابی ۲۲۰ مگاواتی( سنگ‌توده دو)فرستاده می‌شد و به ناچار
تجهیزات مورد نیاز از مسیر هوایی انتقال داده می‌شدند.
بنابراین
بروز برخی مشکلات سیاسی بین کشورهای آسیای مرکزی، بر بخش بازرگانی خارجی
کشورها بخصوص ایران و تاجکستان تاثیر داشته است بطوری که عدم پذیرش
هیات‌های تجاری، توقف طولانی مدت و گاهاً توقیف و مصادره کالاهای صادراتی
ایران به مقصد کشورهای آسیای مرکزی از مسیر ترکمنستان و ازبکستان (ازبکستان
با تاجیکستان و قرقیزستان دارای اختلاف سیاسی می‌باشد)، و عدم همکاری جهت
افزایش فهرست کالاهای مشمول ترجیحات، تاثیر منفی بر افزایش حجم مبادلات
بازرگانی دو کشور داشته است. بر این اساس توجه جدی به ايجاد كريدور
ترانزیتی جاده‌ایی و ریلی ایران، افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان و چین به
عنوان راه‌کار بلندمدت در نظر گرفته شده که باعث افزایش امنيت تردد
محمولات و عدم وابستگي به يك مسير می‌شود.{۳}
مهم‌تر از همه این
طرح باعث ترانزيت بار کشورهای ذکر شده علاوه به آب‌هاي آزاد جنوب كشور، به
سمت كشورهاي همسايه بويژه تركيه و عراق و اتصال به كريدور ترانزيت
بين‌المللي شرقي- غربي می‌شود. اجرای این طرح توسط كشورهاي ذینفع، افزايش
حجم ترانزيت و تقويت مناسبات اقتصادي و موقعيت سياسي ايران همچنین باعث رشد
و توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي منطقه و شهرهاي واقع در مسير و افزايش
امنيت در منطقه و خارج شدن کشورهای تاجیکستان و قرقیزستان از انزوا
خواهدشد. اجرای این پروژه برای ایران و کشورهای منطقه هزینه سنگینی در بر
دارد که مستلزم حمایت سازمانها ی بین‌المللی است و از حد بودجه کشورها خارج
است.{۴}
سازمان‌های حمایت کننده:
به
نظر می‌رسد احداث این خط راه آهن که ایران، افغانستان و تاجیکستان را به
هم متصل می‌کند و همچنین از طریق تاجیکستان با راهآهن قرقیزستان و چین
متصل می‌شود بخشی از برنامه‌های منطقه‌ای سازمان شانگهای است. بنابراین
سازمان شانگهاي، بانك توسعه اسلامي و ديگر نهادهاي بين‌المللي از برنامه
احداث این خط راهآهن حمايت می‌نماید.
بانك توسعه آسيا نيز براي
اجراي مرحله مطالعاتي اين طرح در قسمت افغانستان كه طولاني‌ترين مسير اين
خط راهآهن در آن واقع است، يك ميليون و ۲۵۰ هزار دلار اختصاص داده است.
جمهوری تاجيكستان نیز براي اجرايي شدن اين برنامه ۳ طرح سرمايه‌گذاري را
براي ساخت قطعه راهآهن "دوشنبه - قرغان تپه "، مركز ناحيه "رومي" – "پنج
پايان " واقع در مرز با افغانستان، همچنين از ناحيه "وحدت " در ۲۵ كيلومتري
شرق پايتخت تاجيكستان تا "كراميك " (مرز قرقيزستان) را تهيه و براي اجرايي
كردن آن تدابير لازم انديشيده است مقامات کشورمان نیز علاقمندی خود به
توسعه راهآهن خواف- هرات تا میمنه و از آنجا تا جمهوری تاجیکستان را اعلام
نموده‌اند. {۵}
کشورهای ذینفع تنها به سرمایه‌گذاری سازمان‌های
بین‌المللی اتکا نخواهند کرد و بخش‌هایی از این پروژه را در قلمرو کشورهای
خود با استفاده از سرمایه و ظرفیت‌های محلی می‌سازند در این راستا مبلغ یک
میلیون دلار از سوی جمهوری اسلامی ایران برای تهیه گزارش فنی و مالی این
طرح اختصاص داده شده است و متخصصان ایرانی در این زمینه فعالیت خود را آغاز
کرده‌اند.
پروژه ای سیاسی: ایجاد
خط آهن تاجکستان، افغانستان، قرقیزستان، چین و ایران به نوعی در واقع
احیای جاده ابریشم است اما ایالات متحده آمریکا اندیشه خود را به نام "جاده
ابریشم جدید" فعالانه تبلیغ می‌کند که ویژگی اصلی آن بر این استوار که یک
راه جدید حمل و نقل از آسیای مرکزی به آسیای جنوبی به استثنای "کشور ایران"
ساخته شود به این معنی که ایران باید از این سیستم آن حذف شود. مخالفت
رابرت بلیک، معاون وزیر خارجه ایالات متحده آمریکا در امور آسیای مرکزی و
جنوبی، با اجرای طرحهای ساخت خط راهآهن از کاشغر (چین) به هرات
(افغانستان) و به ایران دلیل این ادعا است.{۶}
همچنین علاوه بر
وجود نگرانی از نقش پررنگ ایران در اجرای این پروژه بین‌المللی و افزایش
مبادلات اقتصادی میان ایران و کشورهای همسایه، ارتباط ایران با کشور چین و
نفوذ هر چه بیشتر روسیه بر کشورهای آسیای جنوبی آمریکا را به هراس انداخته
است بر این اساس به دنبال ترور رییس کمیته امنیت استان بدخشان تاجکستان و
شورش دراین منطقه بعضی از کارشناسان آن را بهانه‌ای برای ایجاد اختلال در
پروژه خط راهآهن می‌دانند، یک کارشناس سیاسی ازبکستان وجود منافع آمریکا
را پشت پرده حوادث منطقه بدخشان تاجیکستان دانسته که به منظور ایجاد اختلال
در پروژه خط آهن "چین-تاجیکستان-افغانستان-ایران" این شورش برنامه‌ریزی
شده است. بختیار ارگش اف" در این رابطه طی یادداشتی در صفحه فیس بوک خود
گفته است طی ۲ سال اخیر رسانه‌های گروهی در مورد ساخت راه آهن
"چین-تاجیکستان-افغانستان-ایران" سرو صداهای زیادی به پا کردند که بخش
تاجیکی این مسیر از قلمرو استان بدخشان این کشور می‌گذرد.
این
کارشناس سیاسی ازبک در ادامه گفت: آمریکا نمی‌تواند اجازه دهد تا ۲ رقیب
سرسخت وی، یعنی چین و ایران از طریق این راه آهن بهم متصل شوند. بنابراین
در پشت این حوادث منافع آمریکا قرار دارد چرا که بدخشان بی‌ثبات می‌تواند
روی پروژه ساخت راه آهن چین- ایران از طریق تاجیکستان خط بطلان کشد. {۷}
نتیجه‌گیری:
همان
طور که گفته شد این خط آهن یکی از اولویتهای اقتصادی منطقه برای حمل کالا و
حاملهای انرژی است. در حقیقت به نوعی احیای جاده ابریشم موجود در تاریخ
است که از طریق مرزهای شرقی و شمال شرق ایران را به کشورهای آسیای مرکزی و
کشورهای منطقه را به ایران و از انجا به آبهای گرم خلیج فارس وصل می‌کند
بدون شک کشور ايران با توانمندي‌هاي مختلف در حمل و نقل ريلي و جاده‌اي
شبکه‌ای ايمن و بسيار مطمئن براي ترانزيت کالاها می‌باشد که تقويت
زيرساخت‌ها و رفع موانع موجود براي توسعه آن ضروري است. لذا برای تبدیل شدن
ایران به شاهراه ترانزیتی منطقه علاوه بر جنبه‌های اقتصادی، بایستی به
افزایش قدرت نفوذ سیاسی و تاثیرگذاری بر منطقه توجه داشته و این امر بدون
ایجاد گزینه اتصال جاده‌ای و راهآهن ايران به چين از مسير افغانستان و
تاجيكستان و اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس امکان پذیر نمی‌باشد لذا با
توجه به ضعف در اجرای قوانین و مقررات حقوقی و مسایل و مشکلات ترانزیتی
بوجود آمده در دو دهه گذشته با کشورهای تازه استقلال یافته آسیای مرکزی،در
کنار احداث راهآهن، بررسی دقیق و ذکر جزئیات امر،ضروری است.
منابع:
۱- گزارشات راه آهن جمهوری اسلامی‌ایران، سال ۱۳۹۰
۲- خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران ایرنا اردیبهشت ۱۳۹۱
۳- ایراس ۷ خرداد ۱۳۹۱
۴- به گزارش گروه اقتصاد بین الملل فارس به نقل از پایگاه اینترنتی نیو یوروپ ۱۳۹۰
۱۳۹۱. ۵- ایران پرتو اخبار بین الملل از خبرگزاری ۲۴.کی.جی
۶- مسکو، ۱۲ مه (۲۳ اردیبهشت)، رادیو صدای روسیه۱۳۹۱
۷- به گزارش خبرنگار خبرگزاری فارس در آسیای مرکزی۱۳۹۱،
نویسنده: مهدیه جعفری، کارشناس ارشد ارتباطات و عضو شورای نویسندگان ایراس
گرفته توسط م .و از سایت ایراس :www.iras.ir