محیط زیست و آلودگی ها
محیط زیست و آلودگی ها
بنا به قولی ، آنچه که انسان ، در پدید آوردن آن ، دخالت نداشته باشد را طبیعت گویند . دگرگونی از ویژگی اصلی طبیعت است . شی ء طبیعی و مصنوعی به چیزی گفته می شود که انسان در ساخت آن دخیل بوده یا نبوده است . از نظر مکتب درستی ، انسان خود مثل سایر جانوران و گیاهان و مثل غیر جانداران بخشی از طبیعت است . ما بیرون از طبیعت نیستیم بلکه موجودی زنده از موجودات طبیعتیم . حال همانگونه که در طبیعت موجودات زنده از توان و استعداد متفاوت بهره مندند انسان نیز با دیگر جانداران متفاوت است . اما وقتی انسان خود بیرون از طبیعت به طبیعت می نگرد خود را محور شناخت طبیعت می داند و طبیعت و محصولات طبیعی را جدای از خود و محصولات خود می داند . انعکاس این جدایی در تعامل انسان با اطراف در محیط خود و الگوها و فرهنگها أثر منفی دارد .
محیط زیست به همه محیطهایی که در آنها زندگی جریان دارد گفته میشود خواه زندگی انسان خواه گیاه خواه جانور . مجموعهای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند ، محیط زیست را تشکیل میدهند و بر رشد و نمو و رفتار موجودات تأثیر میگذارند . حفاظت محیط زیست در قرن بیست و یکم به عنوان یکی از هشت هدف توسعه هزاره و یکی از سه پایهٔ توسعهٔ پایدار شناخته میشود . باز در تعریف محیط زیست نوعی نگاه جدایی بین انسان و غیر انسان از سوی برخی ها ، برقرار می گردد . یا اینکه انسان را کنشگری ویژه در محیط زیست می دانند که نادرست است ، بحث بر سر توان کنش نیست لذا این نگاه نیز نارس است .
محیط زیست طبیعی ترکیبی است از مجموعه عوامل زیستی و محیطی و غیر زیستی ( فیزیکی ، شیمیایی ) که بر زندگی یک فرد یا گونه ( گیاهی یا جانوری ) تأثیر میگذارند و از آن تأثیر میبینند . و میتوان محیط زیست را مجموعهای از عوامل طبیعی کرهٔ زمین ، همچون هوا ، آب ، اتمسفر ، صخره ، گیاهان ، جانوران و غیره که انسان را احاطه میکنند ، دانست .
تفاوت محیط زیست با طبیعت در این است که تعریف طبیعت شامل مجموعه عوامل طبیعی ، زیستی و غیر زیستی میشود که منحصراً در نظر گرفته میشوند ، در حالی که عبارت محیط زیست با توجه به برهمکنشهای میان انسان و طبیعت و از دیدگاه وی توصیف شدهاست . البته این دیدگاه مورد نقد ماست زیرا که محیط زیست از حیث تعاملات میان خود اجزای طبیعت مانند گیاهان و جانوران و اجزای بی جان بدون انسان نیز مطرح است و اگر ما این بعد بدون انسان را نادیده بگیریم نگاه جامعی به محیط زیست نداشته ایم . و در کل جامعترین نگاه این است که سخن از انسان و طبیعت نکنیم بلکه انسان را در دل طبیعت و جزئی از طبیعت بدانیم . این نگاه به لحاظ علمی جامعترین و بهترین آثار را دارد و برای حفظ محیط زیست بهترین راهکار را ارائه می دهد و بهترین مبنا و دیدگاه برای سخت و پرورش فرهنگ زیست محیطی در بین مردم است درست مثل اینکه ما به محیط زیست مانند بدن خود و خانه خود نگاه کنیم . تصور فرمایید با این نگاه تمام تقابل و بیگانگی از بین می رود . مکتب درستی با این نگاه به طبیعت و محیط زیست می نگرد . نظری تقریباً بدیع که در حوزه علم و مدیریت و فرهنگ و رفتار زیستی انقلاب ایجاد می کند و ما را به تمام مطلوبیتها می رساند .
عوامل موثر در ایجاد زیست بومها : تنوع آب و هوایی ، نوع خاک ، اختلاف ارتفاع و نا همواریها .
زیستگاههای جهان : کرهٔ زمین به طور کلی به ۴ بخش تقسیم میشود که عبارتاند از سنگکره ( لیتوسفر ) ، آبکره ( هیدروسفر ) ، هواکره ( اتمسفر ) و بیوسفر ( زنده کره ) . بعضی از دانشمندان یخکره را نیز جزء این تقسیمبندی میدانند. هر کدام این بخشها شامل اکوسیستمهایی ( زیست بوم – زیست محیط ) گوناگون هستند که به طور کلی محیط زیست را تشکیل میدهند .
تأثیرات منفی انسان بر محیط زیست :
بر اساس گزارش سازمان همکاری اقتصادی و توسعه در سال ۲۰۰۱ ، تقریباً تمامی عوامل تشکیلدهندهٔ محیط زیست تحت تأثیر فعالیتهای انسان قرار گرفتهاند .
خاکها
مهمترین آثار فعالیتهای انسان بر خاک عبارت اند از مسمومیت و فرسایش که موجب تخریب و کاهش توان زمینهای زراعی میشوند . به طور کلی فرسایش خاک پدیدهای طبیعی است که به وسیلهٔ عواملی چون باد ، روانآبهای سطحی و تغییرات دما انجام میگیرد . با این حال ، فعالیتهای انسان از جمله زراعت مفرط ، آبیاری زمینهای زراعی ، محصولات تککشتی ، چریدن بیش از حد دامها در مراتع ، جنگلزدایی و بیابانزایی باعث از بین رفتن تعادل موجود میان روند تخریب و ایجاد خاک ، و در نهایت آلودگی آن میشوند .
مسمومیت خاک میتواند در اثر افزایش نمکهای خاک توسط ماشینآلات کشاورزی و یا آلودگی مستقیم آن توسط افراد یا کارخانهها ایجاد شود . در این صورت خاک برای برخی گیاهان ، ناحاصلخیز و حتی سمی میشود . استعمال کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات نیز طبق شرایطی می تواند مضر باشد .
آبها
طبق نظر سازمان همکاری اقتصادی و توسعه ، مهمترین تأثیرات فعالیتهای انسان بر روی آبها در سه مورد خلاصه میشود : مصرف بیش از حد آب و از بین رفتن منابع آب ، و آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی .
امروزه تأمین آب شیرین برای بعضی کشورها یک بحران جدی محسوب میشود . بر اساس گزارشهای این سازمان در سال ۲۰۰۱ ، در صورت عدم اقدامات مناسب ، در سال ۲۰۳۰ ، ۳٫۹ میلیون نفر دچار این بحران خواهند شد . قابل توجهاست که این بحران خود با روند کنونی افزایش جمعیت اوج نیز خواهد گرفت .
گرم شدن زمین نیز در از بین رفتن منابع آب به خصوص در مناطقی چون آسیای مرکزی ، آفریقای شمالی و دشتهای بزرگ ایالات متحده نقش میدارد .
کیفیت آبها نیز بحران دیگری است که برخی کشورها در پیش رو دارند . میزان آلودگی برخی آبها و روند افزایش آن در بسیاری از نقاط کرهٔ زمین بسیار نگرانکننده میباشد . آبهای سفرههای زیرزمینی و رودها و دریاچهها منابع مهم تأمین آب شیرین هستند که مستقیماً در معرض آلودگی توسط فعالیتهای انسان قرار دارند . آلودگی دریاها نیز علاوه بر دخالت مستقیم انسان ، تحت تأثیر آلودگی آبهای شیرین و چرخهٔ آب میباشد .
علل آلودگی آبها ممکن است فیزیکی یا شیمیایی باشند :
* آلودگی فیزیکی همچون آلودگی گرمایی ( مصرف آب برای خنک کردن دستگاههای صنعتی که موجب افزایش دمای آب و در نهایت از بین رفتن برخی گونههای گیاهی یا جانوری میشود . ) یا رادیواکتیو ( در اثر حوادث هستهای ) .
* آلودگیهای شیمیایی بسیار گوناگون میباشند و میتوانند در اثر ورود مواد شیمیایی حاصل از کارخانهها ، کشاورزی یا فاضلابهای شهری به درون آب باشد . مصرف مواد شیمیایی ضد آفت در کشاورزی از علل مهم آلودگی آبهای زیرزمینی یا سطحی است که مستقیماً موجب مرگ بسیاری از گونهها میشود . همچنین ، مصرف کودهای نیتراتدار و فسفاتدار موجب افزایش این عناصر در آبها میشود . در نتیجه ، باکتریها و جلبکهای سطح آب که از این مواد تغذیه میکنند به سرعت رشد میکنند و زیاد میشوند و موجب کمبود اکسیژن محلول در آب و در نتیجه مرگ اغلب گونههای ساکن زیر آب میشوند .
آلودگی توسط فلزات سنگین چون جیوه ، آرسنیک ، سرب و روی نیز که حاصل از فعالیت کارخانههاست طی زنجیرههای غذایی انباشته میشود و جان بسیاری از جانوران و نیز انسان را تهدید میکند .
آلودگی آبها همچنین موجب بارشهای اسیدی میگردد که برای محیط زیست سمی میباشند . آلودگی توسط هیدروکربنها (همچون نفت) ، پلیکلروبیفنیلها ( که سمی و سرطانزا هستند ) و سایر مواد شیمیایی چون انواع داروها ، مواد شوینده ... نیز مثالهای دیگری از آلودگی شیمیایی آبها هستند .
هوا
آلودگی هوا
آلودگی هوا عبارت است از ورود مستقیم یا غیر مستقیم هر عنصری توسط انسان که احتمال ایجاد اثرات نامطلوب بر سلامتی انسان و محیط زیست را داشته باشد . انواع آلودگیهای هوا عبارتاند از :
* گازهای شیمیایی سمی که غالباً حاصل واکنشهای سوختن هستند :
* اوزون ، که وجودش در لایههای پایینی هواکره تأثیرات خطرناکی بر سلامتی جانداران دارد .
* گازهای حاصل از سوختن چون دیاکسید گوگرد ، اکسیدهای ازت ، مونوکسید کربن ، سولفید هیدروژن و بعضی گازهای گلخانهای .
* گرد و غبار و ذرات معلق در هوا .
* گازهای گلخانهای همچون دیاکسید کربن ، متان و فلوئوروکربنها .
* فلزات سنگین همچون آرسنیک ، سرب ، روی ، مس ، کروم ، جیوه و کادمیوم که در اثر فعالیتهای صنعتی وارد هوا میشوند .
در کل آلودگی طبیعت دارای انواعی است من جمله اینها ، آلودگی هوا ، آب ، خاک ، رودخانه ها و چشمه ها ، دریا و اقیانوس ، جنگل و مواردی از این قبیل که بخش یا بخشهایی از طبیعت دچار آلودگی می گردد .
آلودگی صدایی یا صوتی ، بسیار قابل توجه است مانند صدای خودروها و کارگاهها در داخل شهر یا صدای حاصله از تردد در جاده ها ، همچنین صدای یکنواخت پمپهای آب در زمینهای کشاورزی .
آلودگی چشمی که می توان از آن به آلودگی بصری یا منظر یا آلودگی چشم انداز و مانند آن یاد کرد نیز دل آزار بوده و در نگاههای سنتی به محیط زیست مد توجه نیست . به عنوان مثال پراکندگی نامنظم کارخانه ها در اطراف جاده ها و تصرف اغلب ابعاد طبیعت سبب می گردد تا انسان فرقی بین محیط شهر و روستا و محیط بیرون از اینها نبیند . یا وحوش و حیوانات پیوسته احساس ترس و ناامنی کنند و با احتیاط غیر عادی زندگی کنند .
می توان انواعی از آلودگی های زیست محیطی را با مبناهای مختلف نام برد ولی در اینجا غرض درک شناختی درست از محیط زیست و اشراف نسبی بر اطلاعات و موضوعات مطرح است نه مطالعات کامل که البته در ارائه این مطالب نگاه درستی معیار و مبنا بوده است ، از طرفی هدف ما طرح موضع و برنامه مناسب در قضیه محیط زیست به لحاظ موضع سیاسی یا برنامه ریزی سیاسی است . هدف ارائه بحثهای تخصصی نیست لذا ما خود به موقع از نظرات کارشناسی به عنوان مواد لازم بهره می گیریم و آن را در چهارچوب تفکر درستی در می آوریم و به عنوان برترین اندیشه مطرح می سازیم . در واقع با اعمال روش درستی سعی در کسب بهترین عقاید داشته و داریم گرچه این مطالب در محک قضاوت دیگران است و ما نگاهی انحصاری نداریم ، طبیعی است که برای اعمال و اجرا باید از فیلتر نهادی خاص بگذرد تا در یک کاوش اساسی و مباحثه ای کامل و صحیح درستی مطالب احراز گردد .
نویسنده : م . ش .